آب تاجیکستان و نفت ایران، چالشهای همکاری و آینده پیش رو

آب تاجیکستان و نفت ایران، چالشهای همکاری و آینده پیش رو

 

 

 

 
آب و نفت، منابعی برای همکاری فارسی زبانان

 کشورهای ایران، افغانستان و تاجیکستان علاوه بر اشتراکات زبانی، قومی، تاریخی و فرهنگی در مبادلات اقتصادی و زمینه‌های اقتصادی هم امکان نزدیکی و همسویی را دارا هستند. تاجیکستان از یک سو دارای منابع عظیم آبی است و از سوی دیگر ایران دارای منابع انرژی. این دو منبع برای انتقال به هریک از این کشورها نیاز به همکاری افغانستان دارد . این امکان و نیاز شرایطی را فراهم کرده است تا این سه کشور زمینه‌های همکاری بیشتری بیابند . همکاری هایی که اکنون با امضای تفاهمنامه‌هایی در زمینه آب و نفت آغاز شده است.

 

 

 

در سالهای اخیر مسئولان ایرانی بارها بر ضرورت انتقال آب از تاجیکستان تاکید کرده‌اند. مسؤولان دولت تاجیکستان نیز خواستار آغاز هر چه سریع‌تر ساخت خطوط لوله‌های انتقال آب و انرژی میان تاجیکستان و ایران با استفاده از قلمرو شمال افغانستان شده‌اند. چنانچه در دو سال گذشته وزیر انرژی تاجیکستان گفته بود که تاجیکستان صادرات آب به ایران را با جدیت پیگیری می‌کند و بر این اساس، مصمم است مذاکرات خود را تا امضای تفاهم‌نامه در این مورد پیش برد. 

 

همچنین وزیر نیرو ایران درباره طرح مشترک انتقال آب شیرین از تاجیکستان به ایران گفته است که بر اساس سند دوستی که بین سه کشور ایران ، تاجیکستان و افغانستان در نوروز ۹۱ امضا شده و قرار است پس از تشکیل کمیته‌های تخصصی یک میلیارد مترمکعب آب شیرین به ایران منتقل شود.
 
گذشته از این نیز در ماه‌های اخیر گل شیرعلی وزیر انرژی و صنایع تاجیکستان واردات نفت خام از ایران را خواستار شد. وی از احتمال ساخت خط لوله مشترک گاز بین ایران، افغانستان و تاجیکستان در آینده‌ای نزدیک خبر داد و خواهان واردات نفت خام از ایران شده است. در این راستا قرار است در صورت توافق نهایی نفت خام مورد نیاز تاجیکستان از مسیر ریلی و با عبور از خاک افغانستان وارد شود. با واردات نفت خام از ایران نیاز یکی از پالایشگاه‌های این کشور برای تولید برخی فرآورده‌ای نفتی تامین ‌شود.(۱)
 
در این بین اگر به دامنه همکاریهای ایران و تاجکستان بویژه همکاری در زمینه واردات آب از تاجیکستان و صادرات نفت ایران به تاجیکستان بپردازیم باید گفت پتانسیل‌ها و چالشهایی در این راه و جود دارد:

 

 

پتانسیل های موجود همکاری‌های آبی و نفتی

 
تاجیکستان و منابع آبی: تاجیکستان با موقعیت ویژه جغرافیایی و واقع شدن در منطقه کوهستانی، سرچشمه رودخانه‌های بزرگ آسیای مرکزی نظیر آمو و زرافشان را در اختیار دارد و بخشی از حوزه رودخانه سیردریا نیز در قلمرو این کشور واقع شده است. از نگاه ذخایر آبی در قلمرو کشورهای عضو جامعه هم‌سود، تاجیکستان پس از روسیه در مقام دوم قرار گرفته است. همچنین تاجیکستان از جهت مأخذ انرژی آب پس از چین، روسیه، آمریکا، برزیل، زئیر، هند و کانادا در جای هشتم قرار دارد. به علاوه تاجیکستان ۶۴ درصد آب مورد نیاز در آسیای میانه را داشته است. در این راستا و با توجه به همین جایگاه و منابع گسترده آّب است که تاجیکستان بارها اظهار داشته می‌تواند آب اضافی‌اش را به خارج صادر کند.(۲) در همین راستا اکنون ایران از نخستین کشورهایی است که تقاضای استفاده از آب تاجیکستان را کرده است.

 

پتانسیل نفتی ایران: ایران به دلیل داشتن ذخایر سرشار نفت و گاز در جایگاه ممتازی در منطقه و جهان قرار دارد و می‌تواند در صورت ساخته شدن خطوط انتقال نفت و گاز به تاجیکستان برای حل بحران انرژی در این کشور همکاری نماید. در این حال دو کشور تاجیکستان و ایران به خاطر هم دینی، هم زبانی و مشترکات فرهنگی و تمدنی ارتباطات بسیاری داشته و دامنه همکاری‌های نفتی و آبی می‌تواند حجم روابط دو کشور را افزایش دهد.

 

 

چالش ها و موانع
چالش امنیت در افغانستان: گرچه سه سال پیش یادداشت تفاهمی میان ایران، افغانستان و تاجیکستان برای صادرات و ترانزیت آب امضا شده بود، و هم اکنون چندین نقطه از جمله رودخانه آمو دریا و وحش، برای تامین آشامیدنی مورد نیاز ایران در نظر گرفته شده و بحث واردات نفت از ایران مورد نظر مقامات دوشنبه قرار گرفته شده است، اما باید گفت یکی از مسایل مهم در بحث ساخت خطوط لوله‌های آب و نفت میان تاجیکستان و ایران، مسیر عبور این طرح‌های راهبردی به حساب می‌آید. چرا که تاجیکستان و ایران مرز مشترک ندارند و تنها راه ساخت مناسب و اقتصادی این ساختارهای زیربنایی، شمال افغانستان است. در این بین اوضاع نامناسب امنیتی افغانستان می‌تواند به عنوان عامل تاثیر گذار و چالش اساسی در اجرایی شدن طرح‌های بزرگ ارتباطی و آب و نفت میان ایران و کشورهای آسیای مرکزی محسوب شود.(۳) 

 

در عین حال هر چند شمال افغانستان از جمله استان غربی هرات و ولایات فاریاب، جوزجان، بلخ، سمنگان و قندوز که قرار است خطوط لوله‌های آب و انرژی از این مسیرها عبور نمایند، نسبتا آرام به نظر می‌رسد اما آینده ثبات در افغانستان و چگونگی تامین امنیت خطوط لوله آبی و نفتی می‌تواند چالشی مهم تلقی شود.

 

چالش‌های اقتصادی و سیاسی: در واقع یکی از امتیازات اقتصادی افغانستان موقعیت استراتژیک جغرافیایی آن و مسیر اتصال به آسیای میانه است. این کشور از یکسو به صادرکنندگان نفت مانند ایران، کشور‌ها‌‌‌ی آسیای میانه و حوزه خلیج فارس دسترسی داشته و از سوی دیگر با کشور‌ تاجیکستان هم مرز است. در این بین افغانستان می‌تواند گزینه‌ای بسیار مناسب برای پیوند بین ایران و تاجیکستان باشد. چرا که این کشور از شمال با ازبکستان و تاجیکستان و از غرب با ایران هم مرز است. در عین حال هر چند مبادلات آبی و انرژی ایران و تاجیکستان مدت‌هاست مطرح شده و مقامات دو کشور بر آن تاکید کرده‌اند اما تا زمانی که اراده‌ی محکم سیاسی بین سه کشور ایران، افغانستان و تاجیکستان و همچنین انجام مذاکراتی اساسی برای چگونگی تامین اجرای خطوط لوله آب نفت راه‌آهن و… به انجام نرسد سخن گفتن از همگرایی سه کشور فارسی زبان ایران و تاجیکستان و افغانستان و انجام این طرح‌ها تنها بر روی کاغذ خواهد ماند.

 

 

آینده فراروی همکاری نفتی و آبی ایران و تاجیکستان 
تاجیکستان در یک دهه گذشته در راستای کم کردن وابستگی خود به کشور همسایه، ازبکستان و فشارهای سیاسی و اقتصادی این کشور بر خود از هر گونه همکاری دو گانه و چند گانه با ایران پشتیبانی کرده است. در این بین اکنون نیز روابط تاجیکستان و ازبکستان در سطح خوبی قرار ندارد و هر از گاهی صادرات گاز از ترکمنستان به این کشور قطع می‌شود و دسترسی به خطوط راه‌آهن نیز با همین مشکلات مواجه است. 

 

در این راستا از یک سو تاجکیستان با انجام مذاکراتی با ایران در قبال همکاری‌های سه کشور فارسی زبان از یک سو به سرمایه‌گذاری‌ها و حضور بیشتر سیاسی و ژئوپلتیکی ایران در تاجیکستان تمایل دارد و از سویی بر این نظر است که هر گونه افزایش همکاری اقتصادی بویژه آبی و نفتی می‌تواند کمک مهمی در راستای اقتصاد ضعیف این کشور باشد.
 
گذشته از این نیز باید در نظر داشت چنانچه همه این خطوط کنار هم و در یک مسیر ساخته شوند افغانستان نه تنها کشور ترانزیتی خواهد بود بلکه برای رفع نیازهایش از این دالان آبی و نفتی استفاده خواهد کرد. گذشته از این بی شک ساخت راه آهن و لوله‌های انتقال آب و انرژی میان ایران و تاجیکستان امکان دسترسی ایران به بازارهای آسیای مرکزی، افزایش همکاری‌ها میان سه کشور فارسی زبان، حضور بیشتر ژئوپلتیکی و ژئو اکونومیکی ایران در منطقه و پیوستن کشورهای آسیای مرکزی به راه‌های ایران و.. را فراهم می‌کند. در این حال با نگاهی به آینده تنها زمانی می‌توان از به انجام رسیدن این طرح‌ها و خطوط لوله‌های آبی، نفتی، راه آهن و.. سخن گفت که چالشهای اقتصادی، سیاسی، و امنیتی این طرح‌ها مورد نظر قرار گرفته شود و راهکارهایی هم برای حل آن در کوتاه‌مدت ارائه گردد.

 

 

 
منابع:
۱. سایت ایراس . دوشنبه ۲۲ خرداد ۱۳۹۱
۲. رادیو تاجیکی.۲۳ فروردین ۹۱
http://tajik.irib.ir/persian/۱۱۰۷۳-نهمین-نشست-کمیسیون-مشترک-همکاری-های-ایران-و-تاجیکستان.html
۳. همان منبع
http://tajik.irib.ir/persian/۹۷۳۷-%D۸%B۷%D۸%B۱%D۸%AD 

 

 

منبع: فرزاد رمضانی بونش/آیراس

 

 

 

 

دیدگاه شما چیست؟